آموزش و پرورش؛ سنگ بناى آينده كشور

آموزش و پرورش، سنگ بناى آينده كشور است. اگر مشكلاتى در زمينه‏هاى اخلاقى و رفتارى، علمى، اعتماد به نفس ملى و عمومى و در زمينه‏هاى گوناگون ديگر داريم، در ريشه‏كاوىِ اين‏ها به آموزش و پرورش مى‏رسيم.
اگر آموزش و پرورش در يك كشور ارتقا پيدا بكند و اصلاح شود، در اقتصاد، سلامت و بهداشت، محيط زيست، مرگ و مير، بارورى، زيبايى و هنر، رفتارهاى گوناگون مردم در سطح جامعه با يكديگر و فراتر از همه اين‏ها، در دين، فلسفه و اخلاق تأثير خواهد گذاشت.
آموزش و پرورش، آن قاعده اساسى، به قول معمارها و بنّاها، آن فونداسيون اساسى براى بناى رفيعى است كه ما مى‏خواهيم براى آينده كشورمان داشته باشيم.(1)

آموزش و پرورش؛ مهترين دستگاه مولد ما
آموزش و پرورش، مهمترين دستگاه مولد ما است، دستگاه مولد، نه يك دستگاه مصرف‏كننده. ما بايستى براى آموزش و پرورش مايه بگذاريم. اين مايه‏گذاشتن، فقط پول نيست، پول فقط جزيى از مايه‏هايى است كه بايد گذاشت، مهمتر از پول، فكر است. بهترين و برجسته‏ترين فكرها بايد بنشينند براى آموزش و پرورش طراحى كنند، بايد فلسفه آموزش و پرورش اسلامى، واضح باشد و بر اساس اين فلسفه، افق آينده آموزش و پرورش كشور روشن باشد، معلوم باشد ما دنبال چه هستيم و كجا مى‏خواهيم برويم و بر اساس آن، خطكشى بشود، برنامه‏ريزى بشود و راه‏ها مشخص بشود. ما به اين احتياج داريم. آموزش و پرورش بايد از روزمرگى بيرون بيايد، اين اساس حرف است.(2)

آموزش و پرورش؛ مهم‏ترين كار يك كشور
آموزش و پرورش، مهم‏ترين كار يك كشور است. اگر كشورى بخواهد به عزت مادى، به سعادت معنوى، به سيطره سياسى، به پيشروى علمى، به آبادانى زندگى دنيا، به هر آرزويى بخواهد دست پيدا كند، بايد به آموزش و پرورش به عنوان يك كار بنيادى - مقدماتى لازم بپردازد، چرا؟ چون همه اين كارها به نيروى انسانى احتياج دارد. نيروى انسانى هم عمدتا در آموزش و پرورش شكل مى‏گيرد و صورت مى‏بندد، به طورى كه اگر آموزش و پرورش ما كه تقريباً دوازده سال از بهترين فصل عمر يك انسان را در اختيار دارد، به شكل مطلوبى كار كند، باعث مى‏شود كه جوانى كه در اين‏جا ساخته شده و قالب‏گيرى شده و صورت‏بندى شده، ديگر كمتر احتمال تغيير بنيانى در حوادث آينده در او برود. اگر آن جوان، شكل خوبى گرفت، به همين شكل كمابيش زندگى را ادامه خواهد داد. پس آموزش و پرورش كانون اصلى ساختن و پرورش‏دادن و توليد آن عامل اساسى است. (آن عامل اساسى) انسان است؛ انسان كارآمد، نيروى انسانى. بنابراين در زمينه مسائل انسانى كه نگاه كنيم، هيچ مسأله (و) هيچ نهادى بالاتر و مهم‏تر از آموزش و پرورش نيست. اين يك مطلب كه خيلى مطلب مهمى است.(3)

معلم؛ ميدان‏دارِ آموزش و پرورش‏
شما به عنوان يك انسان، به عنوان يك مدير، به عنوان يك رئيس و به عنوان يك دلسوز مى‏خواهيد كشورى داشته باشيد كه افراد آن از لحاظ استعداد، برجسته باشند، از لحاظ اخلاق، پاكيزه باشند، از لحاظ اقدام، شجاع باشند، از لحاظ فكر، داراى تدبير باشند، افراد اين كشور مردمانى مستقل، داراى فكر، داراى ابتكار، داراى روح خلاقيت، پرهيزكار، پاكدامن، نظم‏پذير، قانون‏پذير، اهلِ اقدامهاى بزرگ و آرمان‏طلب باشند، مى‏خواهيد يك چنين كشور و جامعه‏اى بسازيد، نگاه كنيد و ببينيد جاى تربيت انسانها كجا است؟ از اول ولادت تا وقت مرگ، كدام نقطه و كدام منطقه و محيط، براى تربيت چنين انسانهايى مناسب‏تر از آموزش و پرورش است؟ همين قرنطينه 12 ساله مى‏تواند انسانها را با همين خصوصياتِ مثبت تربيت كند، يعنى اگر كارخانه آموزش و پرورش خوب كار بكند، در جهت درست كار بكند، همه اجزايش كار بكند، طراحى و مدل‏سازى و مديريتش خوب كار بكند، بدون ترديد يك كشور در هر نقطه‏اى كه قرار داشته باشد، بعد از 20 سال، 25 سال به نقطه‏اى مى‏رسد كه مردمش داراى اين خصوصيات برجسته‏اند؛ اين نقش آموزش و پرورش است، اين نقش معلمِ آموزش و پرورش است، اين را نمى‏شود دستِ كم گرفت. كدام بخش از مجموعه ادارى و آموزشى كشور غير از آموزش و پرورش، اين اهميت عظيم را دارند كه اين حجم وسيع از انسانها در بهترين اوقات عمرشان، به صورت مستمر - 12 سال - زير دست آن‏ها باشند؟ اهميت آموزش و پرورش، اين است. اين كه ما براى معلم احترام قائليم و بنده به معناى حقيقى كلمه معلم را تجليل و تكريم مى‏كنم، تعارف نيست؛ اين براى خوشايند زيد و عمرو نيست؛ اين واقعيت است و مبتنى بر اين فلسفه است. معلم - چه بخواهند، چه نخواهند - رتبه بالا و عالى‏اى دارد و در حساس‏ترين نقطه ايستاده است. لذا پرداختن به آموزش و پرورش و اهميت‏دادن به معلم، يك اصل مهم و درجه اول در نظام اسلامى است.
در مجموعه آموزش و پرورش، البته نيروهاى ستادى هستند، طراحان هستند، فكرسازان هستند، كتاب‏نويسان هستند و همه آن‏ها در اين اهميت و ارزش سهيمند، اما ميدان‏دار، معلم است. همه طراحى‏ها و مدل‏سازى‏ها براى اين است كه معلم بتواند كارش را خوب انجام بدهد. وسط ميدان، معلم است، صف مقدم، معلم است، بقيه، كمك‏كننده و پشتيبانى‏كننده و تدارك‏كننده به او هستند تا او بتواند اين عنصر و اين ماده طبيعى را كه در اختيار او قرار داده‏اند - يعنى كودك و نوجوان - با هنرمندى خود، با جهاد خود، با دلسوزى و كاردانى خود به يك ماده با ارزش تبديل كند و ارزش افزوده او را بالا ببرد. اين ارزش افزوده، ديگر قابل مقايسه با ارزش افزوده توليد هيچ مصنوع و هيچ شى‏ء ديگرى نيست، حتى اگر ما از خاك طلا بسازيم، ارزش اين از آن بالاتر است، اگر با استخراج معدن، انرژى هسته‏اى به‏وجود بياوريم، اين از آن بالاتر است. شما "انسان " تربيت مى‏كنيد و انسان توليد مى‏كنيد؛ آن هم انسانى با آن خصوصيات.(4)

تكريم معلم در متون دينى‏
در فرهنگ و آموزشهاى اسلامى ملاحظه كرده‏ايد كه چه‏قدر به رعايت معلم توصيه شده و شاگرد خودش را در مقابل معلم كوچك مى‏شمارد و نسبت به او كوچكى مى‏كند. اين كوچكى مطلوب است، با اين‏كه مى‏دانيد در اسلام هيچ انسانى نبايد در مقابل انسان ديگرى، خود را كوچك و تحقير بكند، اما اين از موارد استثنايى است. كوچكى نسبت به والدين هم از موارد استثنايى است. انسان پيش والدين بايد خودش را كوچك بكند؛ "و اخفض لهما جناح الذل "؛ خودت را در مقابل پدر و مادرت ذليل كن، در حالى كه انسان مسلمان پيش هيچ‏كس نبايد ذليل بشود، اما پدر و مادر مستثنا هستند، معلم هم همين‏طور است.
در روايات هست كه وقتى با معلم حركت مى‏كنى، اگر شبِ تار است، تو جلوتر از معلم برو تا اگر چاله‏اى در راه وجود دارد، تو بيفتى و معلمت سالم بماند. اين، آن روح رفتار تكريم‏آميز نسبت به معلم را نشان مى‏دهد. اگر اين روحيه در جامعه رواج پيدا كند و هر كسى احساس نمايد كه در مقابل معلمِ خود خاضع است، فضا براى معلمان، فضاى مناسبى خواهد شد و اگر معلمان در جامعه دلخوش بودند، تعليم رايج خواهد گرديد. تكريم، يعنى اين.(5)
در روايتى از رسول گرامى اسلام(ص) نقل شده است كه فرمود: "ان الله و ملائكته "؛ خدا و فرشتگان، "حتى النملة فى جحرها "؛ حتى مورچگان و خلاصه تمام آفرينش و خلايق، "يصلون على معلم الخير "؛ بر معلمانِ نيكى درود مى‏فرستند. اين، امتياز بسيار عظيمى است.
در روايتى ديگر از همان بزرگوار است كه همه خلايق و فرشتگان و جاندران عالم، براى معلمين استغفار مى‏كنند. معناى اين جملات چيست؟ تعليم و آموزش دادن مگر از نظر اسلام چقدر ارزش دارد؟(6)

وجه تأكيد اسلام بر روى مقام معلم‏
اين روايات و تأكيد اسلام بر روى تعليم و مقام معلم براى چيست؟ به گمان من براى اين است كه محيط جامعه اسلامى بايد مثل يك مدرسه، محيط تعليم و تعلم باشد. اصل قضيه اين است. همه شما بايد احساس كنيد كه در جامعه اسلامى، در حال تعلم، يعنى يادگرفتن هستيد. هر كس در هر مرحله‏اى كه هست، مى‏تواند ياد بگيرد. يادگرفتن كه حد ندارد، ولو علامه دهر باشد، بايد ياد بگيرد. اتفاقا كسانى كه معلومات بيشترى دارند و مزه معلومات را چشيده‏اند، بيشتر در فكر ياد گرفتن (هستند). شما كدام عالم را پيدا مى‏كنيد كه چند جلد كتابْ كنار دستش نباشد و شب و روز و وقت و بى‏وقت، آن‏ها را مطالعه نكند؟ اهل علم، اهل معرفت، اهل دانش و كسانى را كه طعم علم چشيده‏اند، نمى‏شود از دانش جدا كرد. مهم اين است كه در محيط جامعه، احساس مى‏شود كسانى كه معلومات كمترى دارند، متأسفانه براى يادگرفتن بى‏رغبتند. اين، مسأله خطرناكى است و بايد درست به عكس شود، يعنى شما در جامعه چه كارگر باشيد، چه كاسب، چه معلم باشيد، چه دانشجو، چه مشاغل توليدى داشته باشيد، چه مشاغل خدماتى، چه مرد باشيد و چه زن، هر كه و در هر سنى هستيد، بايد در حال تعلم و يادگرفتن باشيد. الى ماشاءالله كتاب هست. پس وقتهايى را براى كتاب‏خواندن بگذاريد. چقدر وقت ما در رفت و آمدها، در اتوبوسها، در انتظار نشستنها و در اين گوشه و آن گوشه به حرف‏زدنهاى بيهوده تلف مى‏شود! اين وقتهاى تلف‏شده را اگر روى هم بگذاريد، از عمر يك دانشجوى پركار، بيشتر مى‏شود. اگر اين اوقات را به كار بكشيم و از آن‏ها استفاده آموزشى كنيم - در خانه، در محيط كار، در بين راه - ببينيد جامعه چه خواهد شد! مهم، داشتن معلومات، انس با كتاب و انس با تعليم و تعلم است. اين، يك طرف قضيه. اما طرف ديگر قضيه اين است كه همه سعى كنند معلم هم باشند، يعنى چيزى را كه مى‏دانند، به ديگران تعليم دهند. در روايات در باب تعليم، اين معنا زياد تكرار شده است؛ عالمى كه علم خود را كتمان مى‏كند، لعنت شده است! اين فقط مخصوص علم دين نيست كه البته حساب جداگانه و اهميت ويژه‏اى دارد. پزشكى كه علم خود را كتمان كند و به شاگردانش تعليم ندهد، مهندسى كه علم خود را كتمان كند، كارگر خبره‏اى كه تجربه و علم خود را كتمان كند و در انحصار خويش قرار دهد و هر كس ديگر كه علم خود را كتمان كند، لعنت شده است، مگر وقتى كه ارائه علم و افشاى مطلب علمى به طور عام، مفسده‏اى داشته باشد. به هرحال بايد محيط جامعه، محيط تعليم و تعلم و يادگرفتن و ياددادن شود.
ارزش معلم، به جهت نشان‏دادن ارزش علم است. اگر همه آفرينش به معلم درود مى‏فرستند، براى اين است كه معلم، علم را در اختيار متعلم مى‏گذارد. اين در حقيقت به معناى ارزش‏دادن به معلومات است.(7)

معلم؛ تشكيل‏دهنده هويت نسل جديد
تشكيل هويت نسل جديد، به دست معلم است، يعنى حتى نقشى پررنگ‏تر از نقش خانواده و پدر و مادر. خود شما هم فرزندان مدرسه‏اى داريد و مى‏بينيد كه گاهى اوقات، فرمايش آقا معلم يا خانم معلم براى بچه، وحى مُنْزَل است. به خانه مى‏آيد، كارى را انجام مى‏دهد يا كارى را انجام نمى‏دهد، يا ساعتى مى‏خوابد يا ساعتى ورزش مى‏كند يا كار ديگرى مى‏كند، چون اين‏ها را معلم گفته. پدر و مادر كه بارها اين حرفها را مى‏گويند، تأثير ندارد، اما حرف معلم تأثير دارد. در اكثر موارد، حرف معلم بر حرف پدر و مادر در ذهن كودك و نوجوان ترجيح پيدا مى‏كند. اين است نقش معلم. اگر ما مى‏خواهيم اين هويت، خوب شكل بگيرد، اگر مى‏خواهيم نسلى به‏وجود بيايد كه اعتماد به نفس و انضباط اجتماعى داشته باشد، يك نسل مسؤوليت‏پذير و باعرضه و باكفايت براى كارهاى بزرگ، يك نسل داراى ابتكار، يك نسل مهربان و بدون احساس انتقام‏گيرى در درون خانواده بزرگ جامعه، يك نسل فداكار، يك نسل پركار، يك نسل كم‏اسراف و دور از اسراف، اگر مى‏خواهيم فرهنگ عمومى جامعه به اين سمت حركت كند، راه و كليدش آموزش و پرورش است. براى تربيت چنين نسلى، آموزش و پرورش بايد مهيا و مناسب باشد.(8)

معلم؛ امانتدار فرزندان ملت‏
(معلمان،) امانتداران فرزندان اين ملت در طول سالهاى متمادى (هستند)، كسانى كه اولين نگارشهاى نيك يا بد را مى‏توانند بر لوح سفيد آماده اذهان ما و كودكان ما بنگارند. شاكله اصلى وجود من و شما را در واقع در كنار تربيت خانوادگى، همين معلمانى كه در اين دوازده سال با كودكان و فرزندان ما سر و كار دارند، تعيين مى‏كنند و به وجود مى‏آورند.(9)

معلم؛ سازنده انسان‏
معلمان، سازندگان انسانند؛ انسانِ والا، انسان پيشرو، انسان تربيت‏شده، انسان باسواد. در واقع اين معلمان هستند كه ماده اصلى درجه اول عالم خلقت را كه وجود آن براى همه پيشرفتها و تعالى‏ها - چه مادى و چه معنوى - شرط اصلى و محورى است، پرداخت مى‏كنند، به ثمر مى‏رسانند و كارآمد مى‏كنند.(10)

معلم؛ گره‏گشاى مسائل عمده‏
عزيزان من، معلمان و معلمات عزيز! در سر كلاس، نه فقط درسى كه شما مى‏دهيد، بلكه نگاهى كه مى‏افكنيد، اشاره‏اى كه مى‏كنيد، لبخندى كه مى‏زنيد، اخمى كه به‏رو مى‏آوريد، حركتى كه انجام مى‏دهيد و لباسى كه مى‏پوشيد، بر روى دانش‏آموز اثر مى‏گذارد. ما در مراجعه به خود، اگر عميقترين احساسات و عواطف و حالاتمان را ريشه‏يابى كنيم، در انتهاى خط، يك معلم را مشاهده مى‏كنيم. معلم است كه ما را مى‏تواند شجاع يا جبان، بخشنده يا بخيل، فداكار يا خودپرست، اهل علم و طالب علم و فهم و فرهنگ، يا منجمد و بسته و پايبند به تفكرات جامد بار بياورد. معلم است كه مى‏تواند ما را متدين، با تقوا، پاكدامن، يا خداى ناكرده بى‏بندوبار بار بياورد. معلم چنين نقشى دارد. اين ارزش معلم است، اين تأثير معلم است، اين گره‏گشايى معلم در مسائل عمده زندگى ما و نسل آينده ما و جامعه ما و كودكان ما و تاريخ آينده ما است.(11)

معلم؛ بهره‏بردار منابع انسانى‏
منابع طبيعى و منابع انسانى، دو سرمايه اصلى انسان هستند. كارگر منابع طبيعى را مورد بهره‏ورى قرار مى‏دهد و قابل استفاده مى‏كند، معلم هم منابع انسانى را استخراج مى‏كند، رشد مى‏دهد و مورد بهره‏بردارى جامعه قرار مى‏دهد. اين دو، ركن اساسى جامعه‏اند. مهم هم اين است كه هم دو قشر معلم و كارگر، هم بخصوص مسؤولان دولتى و هم آحاد مردم اين ارزش والا را بشناسند و به آن به چشم تكريم نگاه كنند و بفهمند كارگر و توليدكننده يعنى چه، بفهمند كسى كه آهن‏پاره را تبديل به يك كالاى زيبا و مورد استفاده مى‏كند، چه ارزشى دارد. معلم را بشناسند و بدانند كسى كه كودك ساده هيچ‏ندان را به يك انسان آگاه و يك چشمه جوشان ابتكار، استعداد، نقشه و طرح در همه مسائل زندگى تبديل مى‏كند و اين ماده خام را به اين‏جا رسانده است، اجر و قربش كجا است، اين را همه بفهمند.(12)

تعليم بايد اينگونه باشد
تعليم، كارى بسيار ظريف و دقيق است. تعليم فقط اين نيست كه ما مجموعه‏اى از معلومات را در كاغذ بگذاريم و به دانش‏آموز بدهيم و بگوييم بخوان، بعد هم برهه‏اى از سال را معين كنيم تا بيايند امتحان دهند، اين، تعليم حقيقى نيست. تعليم بايد طورى باشد كه ذهن را بسازد، مغز را فعال كند و در درجه اول، شوق به دانستن را در دل متعلم ايجاد نمايد. كسانى كه بدون شوق، رشته‏اى را مى‏خوانند، هر چه در آن رشته، معلوماتشان زياد شود، كارايى آن كسى را پيدا نخواهند كرد كه با شوق و ذوق به سمت آن رشته رفته است. در همه رشته‏هاى علمى همين‏طور است، بايد اين شوق و ذوق، چه در اساس معلومات، چه در رشته‏هاى خاص معلومات، در دل متعلم ايجاد شود تا در درون او، اين فعاليت فكرى و مغزى و اين شوق قلبى و نيز تلاشى كه معلم شما پيش دست دانش‏آموز مى‏گذارد، او را به يك عالم واقعى تبديل كند.(13)

ديانت از همه اين‏ها مهمتر است‏
از همه اين‏ها مهمتر، مسأله ديانت است. اگر مى‏خواهيد كار معلمى شما مورد رضاى خدا و نسل‏هاى آينده قرار گيرد و در انجام وظيفه‏تان از شما به نيكى ياد شود، بچه‏ها را متدين بار بياوريد. متدين بارآوردن بچه فقط كار معلم تعليمات دينى نيست، يك معلم رياضى، يك معلم فيزيك، يك معلم فارسى و ادبيات هم با يك نكته‏گويى بجا و با يك تك مضراب مى‏تواند تفكر دينى را در اعماق دل شاگرد و مخاطب خود جا دهد تا يادش نرود. گاهى حتى بيش از معلم دينى مى‏توانند اثر بگذارند. وقتى معلم دينى سر كلاس مى‏آيد، يك تكليف است و بچه‏ها و همه انسان‏ها نسبت به تكليف، حالت امتناع دارند. اين آقا مى‏خواهد بيايد تكليف بدهد، اگر خيلى خوش‏بيان و خوش‏برخورد و خوش‏اخلاق و خوش‏تدريس باشد، يك مقدار حرفش قابل قبول است، اگر اين‏ها هم نباشد، كه ديگر هيچ. اما يك معلم فيزيك، يك معلم رياضى، يك معلم شيمى، يك معلم ادبيات فارسى، يك معلم تاريخ، گاهى در خلال صحبت، با يك كلمه بجا - حقيقتا يك كلمه - مى‏تواند تأثيرى در روح كودك و نوجوان و جوان بگذارد كه او را به معناى واقعى كلمه متدين و پابند كند. شماها مى‏توانيد اين كار را بكنيد؛ هم در دبستان، هم در راهنمايى، هم در دبيرستان. بچه‏ها را متدين بار بياوريد. متدين بارآوردن بچه‏ها همان چيزى است كه مى‏تواند آينده اين كشور را آباد كند. اگر ما مى‏خواهيم اين كشور پيشرفت صنعتى كند، پيشرفت مادى كند، پيشرفت فرهنگى كند، رتبه اول منطقه را - همان‏طور كه در سند چشم‏انداز آمده - حائز شود، اين در سايه انگيزش دينى و ايمان امكان‏پذير است. وقتى ايمان بود، انسان دنبال ايمان حركت مى‏كند و با همه سختى‏ها هم مى‏سازد.(14)
شما معلم فيزيك يا رياضيات يا هندسه يا ادبيات يا علوم اجتماعى يا هرچه، مى‏توانيد معلم دين و معلم اخلاق و پرورش‏دهنده اخلاق در دانش‏آموز خودتان باشيد. گاهى يك معلم رياضى در هنگام حل يك جدول رياضى، يك كلمه مى‏گويد كه آن كلمه در اعماق قلب دانش‏آموز اثر ماندگارى مى‏گذارد. اين را همه معلمين بايستى وظيفه خودشان بدانند.
من به همه معلمها - هرچه تدريس مى‏كنيد - عرض مى‏كنم كه از اين مسأله غفلت نكنيد كه تربيت‏كردن هم جزو كار شما است و چه بهتر كه با نفوذ معلمى، با تأثير روحى معلم بر متعلم - از اين امكان - استفاده كنيد و يك نقطه روشن و نورانى‏اى (را) در قلب دانش‏آموز باقى بگذاريد. يك كلمه از خدا، يك كلمه از پيغمبر(ص)، يك جمله از قيامت، يك كلمه از معنويت و سلوك الى الله و محبت به خدا، گاهى ممكن است از شما به عنوان دبير رياضى يا دبير ادبيات يا معلم كلاس اول دبستان يا دوم دبستان صادر شود كه شخصيت اين كودك يا اين نوجوان، اين انسانى را كه مخاطب شما است، شكل مطلوب بدهد كه از صد ساعت حرف‏زدن در شكلهاى ديگر اثرش بيشتر باشد.(15)



معلم! وجدان كارى‏
يكى از كارهايى كه وجدان كارى لازم دارد، تعليم و تربيت است. معلم در كلاس درسِ مدرسه‏اى كه ته فلان شهر يا فلان گوشه دورافتاده تهران يا يك روستا است، بايد آن‏طور درس بگويد، زحمت بكشد و تلاش كند كه گويا الان بازرس در كلاس نشسته است، كار او را نگاه مى‏كند يا يك ساعت بعد مى‏آيد تا نتيجه كار را ببيند. وجدان كارى يعنى اين. ما تعارف كه نمى‏كنيم!(16)

معلم! كارگر! "ايّاكَ و الكسل... "
معلمان عزيز! كارگران عزيز! كشور به شما احتياج دارد. بدانيد كه ممكن است هزاران نفر از شما با نام و نشان شناخته نشويد، اما تأثير يكايكتان در آينده اين كشور - نه آينده دور، بلكه همين ده سال و بيست سال ديگر - تأثير نمايانى خواهد بود. همه شما تأثير خواهيد داشت، بنابراين كار كنيد. نبى مكرم(ص) به اميرالمؤمنين(ع) فرمودند: "اياك و الكسل و الضجر "؛ از دو چيز پرهيز كن: يكى از ملالت و يكى از كسالت. ملالت يعنى اين‏كه انسان حوصله كار نداشته باشد، كسالت هم يعنى تنبلى. همچنين از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است: "رحم الله امرء عمل عملا فاتقنه "؛ رحمت خدا بر آن انسانى كه كار خود را - هر كارى - محكم و متقن انجام دهد.(17)


سرلوحه برنامه‏هاى آموزش و پرورش‏
سرلوحه و محور برنامه‏هاى آموزش و پرورش در تنظيم كتاب، در تربيت معلم، در نظارت بر كار بخشهاى مختلف آموزش و پرورش، در نظارت بر كار آموزش‏دهندگان و داخل مدارس بايد بر اين باشد كه ببيند آيا تفكر اسلامى منتقل مى‏شود يا نه؟ انسان‏سازى بر مبناى اسلام و مسلمان‏سازى كودكان در اين مدارس انجام مى‏گيرد يا انجام نمى‏گيرد؟ هرچه ما در اين جهت كمبود داريم، بايستى همت كنيم و آن كمبود را برطرف نماييم.(18)

لزوم تحول عميق در آموزش و پرورش‏
من سال گذشته در همين ديدار با معلمين در تهران، مسأله تحول عميق در آموزش و پرورش را مطرح كردم. اين تحول عميق يعنى چه؟ بارها گفته‏ام كه ما از يادگرفتن از غربى‏ها و غير غربى‏ها و بيگانه‏ها خجالت نمى‏كشيم، امتناع نمى‏كنيم. اين كه ما يك روش ادارى را، يك روش آموزشى را، يك دانش را، يك اختراع را از كشورهاى ديگر ياد بگيريم، هيچ خجالت نمى‏كشيم، كوتاه هم نمى‏آييم، دنبالش هم مى‏رويم، شاگردى مى‏كنيم. منتها دو نكته اينجا وجود دارد در كنار اين شاگردى‏كردن، اين دو نكته را متأسفانه در دوران استحاله فرهنگى - يعنى دوران پهلوى كه دوران پهلوى، دوران استحاله فرهنگى كشور ما است - رعايت نكردند. چشمشان را بستند، آغوششان را باز كردند، هر كس آمد، هر چه دادند، اين‏ها گرفتند.
يكى از اين دو نكته اين است كه ما آنچه را كه مى‏گيريم، ارزيابى كنيم، ببينيم به درد ما مى‏خورد يا نه. اگر صددرصد به درد ما مى‏خورد، صددرصد قبول كنيم، اگر صددرصد به درد ما نمى‏خورد و مضر است، صددرصد رد مى‏كنيم. اگر بين اين دو تا است، به همان اندازه‏اى كه به درد مى‏خورد، قبول كنيم، مابقى‏اش را رد كنيم. به ما نبايد تزريق كنند، ما بايد انتخاب كنيم. هر چه آوردند، مثل آدمهايى كه بى‏حس و حال و بى‏هوش افتاده‏اند و همينطور چيزى را يا در جسمشان فرو مى‏كنند يا از دهانشان به حلقشان مى‏ريزند، نباشيم. ما در دوران استحاله فرهنگى منتظر مانديم كه به حلقمان بريزند.
نكته دوم اين‏كه بالاخره اين ماجراى "شاگرد، استادى " تا ابد نبايد طول بكشد. ما حاضريم شاگردى كنيم پيش كسى كه بلد است آن چيزى را كه ما بلد نيستيم، اما ديگر تا ابد كه نبايد انسان شاگرد بماند. ما بايد خودمان استاد بشويم.
يكى از چيزهايى كه ياد گرفتيم، مسأله آموزش پرورش است. آن‏ها شيوه‏هاى آموزش پرورشى خوبى داشتند و ما هم از آن‏ها ياد گرفتيم. اين‏كه دبستانها از مكتبخانه‏هاى قديم بهتر بود، دبستان، دبيرستان، تقسيم‏بندى‏ها، خوب بود، اين‏ها را كه ما رد نمى‏كنيم، اين‏ها مفيد است، اما بالاخره چقدرش، چه‏جورش، با كدام رويكردش، ما ديگر به اين توجه نكرديم و يكپارچه گرفتيم. آن‏ها گفتند شش كلاس اينجور باشد، شش كلاس آنجورى باشد، ما همان را آورديم. بعد آن‏ها روششان را تغيير دادند، پنج كلاس و سه كلاس و فلان، ما هم اين را ياد گرفتيم، آورديم. اين‏كه نمى‏شود. آن‏ها كتاب درسى با درسهاى مختلف داشتند، گفتند اين‏ها را تعليم بدهيد، ما هم همينطور اين تراكم تعليمات را فرا گرفتيم. شيوه سازماندهى آموزش پرورش هم از لحاظ قالب، هم از لحاظ محتوا يك شيوه تقليدى محض است. اين درست نيست.(19)

دو عيب در نظام آموزش و پرورش‏
در مسأله آموزش و پرورش آنچه من بر او تأكيد و اصرار مى‏كنم، در درجه اول عبارت است از طرح تحول در نظام آموزش و پرورش. ما هم بارها در گذشته تأكيد كرديم (كه) نظام آموزش و پرورش ما يك نظام تقليدى و كهنه است، دو تا خصوصيت بد در او هست؛ اولا از روز اولى كه نظام آموزش و پرورش را در دوران سياه پهلوى و اندكى پيش از آن بر كشور حاكم كردند، نيازها و سنتهاى كشور را در نظر نگرفتند. پايه بايد سنتهاى كشور باشد، از تجربيات ديگران هم بايد حداكثر استفاده بشود. نه اين‏كه ما بياييم الگويى را كه در فلان كشور غربى با اقتضائات خودش - با همه خطاهايى كه ممكن است داشته باشد - به كار گرفته شده، او را عينا اينجا بياوريم. متأسفانه اين كار را كردند، تقليدى محض بود.
دوم اين‏كه همان هم كهنه است. خود آن كسانى كه يك روزى مرجع تقليد مسؤولان وابسته كشور ما قرار گرفتند، امروز از اين روشها عبور كرده‏اند و روشهاى تازه‏ترى را آورده‏اند، اما ما چسبيده‏ايم به همان روشهاى قديم! تحول لازم است.(20)

نظام "پرورش " و مسأله گسترش كيفى‏
نكته بعدى كه او هم اهميت دارد، اهميت‏دادن به نظام پرورش در مجموعه آموزش و پرورش است. عده‏اى بر اثر بى‏توجهى به نظام پرورش، آن بنايى را كه اول انقلاب گذاشته شده بود، از مجموعه آموزش و پرورش كنار زدند، به تدريج كمرنگ كردند و تقريبا مى‏شود گفت حذف كردند.(21)
يكى از بهترين سنتهايى كه در اين كشور بعد از انقلاب گذاشته شد - مرحوم شهيد باهنر كه رحمت و رضوان خدا بر او باد، پايه‏گذار اين كار بود - همين معاونت پرورشى است. آمدند به بهانه‏هايى اين را تعطيل كردند. حالا نمى‏خواهيم سوءظن‏گونه به اين مسأله نگاه كنيم، اما به هر حال كج‏سليقگى بود. به اين عنوان كه پرورش بايد به وسيله معلمين متنوع در كلاسها انجام بگيرد و نبايد جدا باشد، اين كانونى را كه مخصوص اقدام پرورشى بود، تعطيل كردند.
آموزش بدون پرورش، راه به جايى نخواهد برد، آموزش بدون پرورش همان بلايى را بر سر جوامع انسانى خواهد آورد كه امروز بعد از گذشت صد سال، صد و پنجاه سال يا بيشتر، جوامع غربى دارند آن را احساس مى‏كنند. اين‏ها از آن چيزهايى است كه آثار آن ده ساله و بيست ساله ظاهر نمى‏شود، يكوقت چشم باز مى‏كنيد، مى‏بينيد يك نسل ضايع‏شده است و كاريش نمى‏شود كرد.(22)
پرورش اگر از آموزش مهمتر نباشد، كمتر نيست. آن لوح سفيد و آماده‏اى كه ذهن كودك ما و دانش‏آموز ما است، فقط با خط خط كردن و عدد و رقم روى او نوشتن، درست نمى‏شود، ساختن لازم دارد. اين ساختن، پرورش است. بايد به مسأله پرورش و جريان پرورش - به هر شكلى كه آن را بتوانند انجام بدهند، در مورد شكلش ما اظهار نظرى نمى‏كنيم - اهميت داده شود، در كتاب درسى، در انتخاب معلم، در تربيت معلم، در خود سازماندهى. هر چه آموزش و پرورش بتواند از گسترش كمى پرهيز كند - چه در سازمان، چه در نيروى انسانى - بهتر است، چون گسترش كمى آموزش و پرورش، امروز در درجه اول اولويت نيست، گسترش كيفى مهم است. نيازها برآورده شود. آن مقدارى كه نياز به معلم و به مدرسه هست، تأمين شود. درجه اول، گسترش كيفى باشد؛ بالابردن ارتقاى رتبه معلمان از لحاظ آمادگى، تجربه، دانش، فرهنگ. اين چيزهايى است كه در آموزش و پرورش مهم است.(23)

لزوم فكرمحورى به جاى حفظ محورى‏
ما بايد نگاه كنيم ببينيم چه لازم داريم، اين شيوه‏اى كه هست، كجايش معيوب است. اين شيوه عيوبى دارد كه يكى از عيبهايش همين حافظه‏محورى است به جاى فكرمحورى. آموزش و پرورش ما حافظه‏محور است. بچه‏ها بايد همينطور دائم محفوظات درست كنند.
حافظه براى حفظ كردن بد نيست. حفظكردن بچه‏ها، كتاب‏خواندن بچه‏ها، زيادخواندن بچه‏ها هيچ اشكالى ندارد، اين چيز خوبى است، چون اين معلومات مى‏ماند. البته ممكن است بعضى‏اش را هم نفهمند. محفوظات خوب است، اما حفظ محورى بد است كه محور تلاش، عبارت باشد از حفظ. محور تلاش بايد عبارت باشد از فكر، ولو با حفظ هم همراه باشد. اين يك عيب بزرگى است، اين بايد اصلاح شود. ما اگر امروز آن را اصلاح نكنيم، چه كسى اصلاح كند؟!(24)


آموزش و پرورش فقط مقدمه دانشگاه نيست‏
آموزش و پرورش، مسؤول تحويل‏دادن آدمهاى درس‏خوانده و كارآمد در همه سطوح است. اشتباه است اگر خيال كنيم آموزش و پرورش لزوما مقدمه دانشگاه است، نه، بعضى دنيا و آخرت خودشان را به راه‏يافتن به دانشگاه وصل كرده‏اند. شنيده‏ايد جوانى كه در كنكور رد شده، فرض كنيد بلايى سر خودش آورده يا افسردگى پيدا كرده يا پدر و مادرش (به او) توسرى زده‏اند! نه آقا! دانشگاه، راه رشد علمى و راه رشد تحقيق است، اين براى كشور لازم است. شما مى‏دانيد من مروج گسترش و عمق دانش هستم و بر اين معنا اصرار دارم، اما اين معنايش اين نيست كه ما فروشنده خوب نمى‏خواهيم، راننده خوب نمى‏خواهيم، كاسب خوب نمى‏خواهيم، تكنسين خوب نمى‏خواهيم. در همه سطوح كشور از زن و مرد كه لزوما لازم نيست دانشگاه بروند، اما به تعليمات آموزش و پرورش نيازمندند. پس آموزش و پرورش اينجور نيست كه فقط مقدمه‏اى باشد و نيم‏خورده‏اى براى دانشگاه درست كند، نه، دانشگاه هم خيلى خوب است، دانشگاه هم لازم است، اما دايره آموزش و پرورش خيلى وسيعتر از دانشگاه است. همت شما بايد اين باشد كه در آموزش و پرورش، كسانى را تربيت كنيد كه اين‏ها به حد لازمى از فرزانگى و دانايى و معلومات دست پيدا كنند كه در هر جايى كه انسانى مشغول كار هست، از اين حد از دانش و فرزانگى برخوردار باشد. حالا بعضى‏ها استعداد دارند، شوق دارند، مى‏روند دانشگاه، بعضى‏ها نه، يا شوقش را ندارند، يا استعدادش را ندارند، نمى‏روند.(25)

1) 12/2/1385
2) 12/2/1385
3) 3/5/1386
4) 12/2/1386
5) 12/2/1370
6) 9/2/1371
7) 9/2/1371
8) 12/2/1384
9) 9/2/1388
10) 12/2/1384
11) 15/2/1378
12) 10/2/1382
13) 26/4/1381
14) 12/2/1384
15) 12/2/1387
16) 13/2/1374
17) 15/2/1378
18) 25/10/1370
19) 12/2/1387
20) 9/2/1388
21) 9/2/1388
22) 12/2/1387
23) 9/2/1388
24) 12/2/1387
25) 12/2/1387